Nagranie 118b/2024

Autonomiczny Wydział Wschodni Solidarności Walczącej – w relacjach założycieli Piotra Hlebowicza i Jadwigi Chmielowskiej.

Pomysł powołania Autonomicznego Wydziału Wschodniego Solidarności Walczącej (AWW SW) zrodziła się u Piotra Hlebowicza w drugiej połowie 1987 r. Posiadając kontakty rodzinne i towarzyskie na terenie Litwy, skąd pochodzi jego rodzina postanowił je wykorzystać dla osłabienia imperium sowieckiego. Już jesienią 1987 o inicjatywie został powiadomiony przewodniczący SW Kornel Morawiecki i ją zaakceptował. Struktura AWWSW została zorganizowana na przełomie lutego i marca 1988 r. przez Janinę Jadwigę Chmielowską (ukrywała się głownie na terenie Małopolski) i Piotra Hlebowicza zam. w Zagórzanach. Celem działalności AWW SW było m.in. zbieranie i opracowywanie informacji o sytuacji w imperium sowieckim, nawiązywanie kontaktów politycznych i współpraca oraz wspieranie środowisk, partii i organizacji niepodległościowych w państwach komunistycznych bloku wschodniego oraz republikach i obszarach autonomicznych ZSRS, polegająca m.in. na dostarczaniu sprzętu poligraficznego i środków łączności; prowadzeniu działalności informacyjnej (dostarczanie m.in. literatury i wydawnictw zakazanych w ZSRS); prowadzeniu szkoleń i konferencji zarówno w Polsce jak i w republikach ZSRS objętych działalnością AWW; po 1989 nawiązywanie i ułatwianie nawiązywania kontaktów środowisk niepodległościowych z republik wchodzących w skład ZSRS z przedstawicielami władz polskich; nawiązywanie kontaktów i pozyskiwanie informacji o ludności polskiej, zamieszkującej ZSRS, w tym szczególnie na Syberii, w Kazachstanie i na Białorusi.

AWW stanowił niezależną organizacyjnie i finansowo strukturę SW, ściśle z nią współpracującą. Współprzewodniczącymi. byli P. Hlebowicz i J.J. Chmielowska. Z AWW współpracowali zarówno członkowie SW jak i osoby niezrzeszone, m.in. Maciej Ruszczyński, Wioleta i Lech Osiakowie, Marek Bartosiak, Marek Biesiada, Krzysztof Łucyk, Wojciech Stando, Roman Zaleski, Piotr Pacholski, Selim Chazbijewicz, Lech Jęczmyk, Tadeusz Markiewicz, Janusz Kamocki, Leszek Bednarczuk i Sebastian Rybarczyk; ponadto posiadał swoich przedstawicieli za granicą.

Pod koniec 1988 r. AWW utworzył Biuro w Krakowie przy ul. Kazimierza Wielkiego 103, którym kierował M. Ruszczyński. Do początku 1990 służyło jako punkt kontaktowy, miejsce spotkań i szkoleń oraz organizacji akcji pomocowych. W Warszawie przy udziale AWW działało Biuro Informacyjne, mieszczące się w Pałacyku Sobańskich przy Alejach Ujazdowskich 13.

Informacje o sytuacji w ZSRS pozyskiwano m.in. z rosyjskich i ukraińskich gazet emigracyjnych, które trafiały do AWW za pośrednictwem Natalii Gorbaniewskiej z Paryża (tygodnik „Russkaja Mysl”, gazeta „Ukraińskie Słowo”), z „Express-Chroniki” (wydawanej przez Aleksandra Podrabinka w Kirżaczu pod Moskwą), z audycji nadawanych w jęz. rosyjskim, białoruskim i ukraińskim w Radio Swoboda, BBC i Głosie Ameryki oraz z czasem dzięki bezpośrednim kontaktom. Informacje dot. ZSRS, przypadków łamania praw człowieka były tłumaczone i przedrukowywane w biuletynach poszczególnych oddziałów SW, a także publikowane w miesięczniku „Serwis Agencji Informacyjnej Solidarności Walczącej”.

AWW była swoistego rodzaju fenomenem. Dwoje ludzi zorganizowało międzynarodową sieć powiązań, która w znaczący sposób wpłynęła na rozpad Imperium Sowieckiego. AWW organizowało wyjazdy do republik ZSRS i nawiązywało tam kontakty z organizacjami niepodległościowymi. W ten sposób nawiązano bezpośrednie relacje na Litwie z Ligą Wolności Litwy, ze środowiskami Tatarów krymskich i działaczami ukraińskimi (Oleś Szewczenko, Mustafa Dżemilew, Stepan Chmara, Mychaiło i Bohdan Horyniowie, Awa Azamatowa), dzięki czemu doprowadzono do współpracy Tatarów krymskich z diasporą Tatarów m.in. z Litwy, Polski i Turcji oraz zorganizowano pomoc finansową, rzeczową i humanitarną. Prof. Selim Chazbijewicz, polski Tatar wydrukował w drukarni SW w Gdańsku Koran w języku rosyjskim. Siłami AWW Koran został rozwieziony po wszystkich republikach muzułmańskich.

W 1990 doszło do nawiązania kontaktów ze środowiskami opozycyjnymi w Mołdawii, m.in. z liderami Frontu Narodowego Mołdawii, z mołdawską organizacją młodzieżową oraz z ukrywającymi się mołdawskimi dezerterami z armii sowieckiej.

Wyjazdy działaczy AWW SW do ZSRS pozwoliły również nawiązać kontakty z Polakami. W 1990 roku Piotr Hlebowicz i Jadwiga Chmielowska odwiedzili m.in. Tomsk na Syberii, gdzie 2001–2004 uruchomiono trzytygodniowe letnie szkoły języka i kultury polskiej w Tomsku i w Kraju. Latem 1990 P. Hlebowicz i W. Stando dotarli także do Polaków na Kaukazie, Krymie, Ukrainie i w Azji Środkowej. (1991–1992). Z inicjatywy P. Hlebowicza i M. Ruszczyńskiego przeprowadzono wśród Polaków zamieszkujących Kokczetaw i Karagandę (północny Kazachstan) ankietę sondażową dot. chęci powrotu do Polski. Działania na rzecz Polonii w ZSRS spowodowały, że AWW nawiązał kontakty z Senacką i Sejmową Komisją ds. Łączności z Polakami na Wschodzie. AWW SW nadal prowadzi działalność wydawniczą, publikuje książki i albumy poświęcone relacjom polsko-litewskim, polsko-gruzińskim i historii Polaków w Kazachstanie.

23–24 maja 2018 r. w 30. rocznicę powstania Autonomicznego Wydziału Wschodniego Solidarności Walczącej została zorganizowana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie, Akademię Ignatianum w Krakowie i Autonomiczny Wydział Wschodni Solidarności Walczącej Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Za waszą i naszą wolność”.

Piotr Hlebowicz, ur. 2 marca 1963 r. w Morągu k. Olsztyna, był już „przesłuchiwany”. Jego biogram znajduje się na stronie www.myslinieinternowane.pl. Podobnie Janina Jadwiga Chmielowska ur. 29 czerwca 1954 r. relacjonowała swoją działalność opozycyjną w ramach projektu „Śledztwo w sprawie PRL-u”. Przesłuchania skończyły się na roku 1989. Podziemna drukarnia bunkier Porozumienia Prasowego „Solidarność Zwycięży” na posesji Hlebowiczów w Zagórzanach pracowała do 1993 r. drukując m.in. materiały dla organizacji niepodległościowych na terenie ZRRS.

Temat AWW SW został świadomie wyłączony do oddzielnego nagrania.

Piotr Hlebowicz został odznaczony: Krzyżem Semper Fidelis (2000), medalem Pro Memoria Prasy Podziemnej 1982-1989 (Kraków), medalem Za Zasługi dla Małopolskiej „S”, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (2007). Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2019) W pamiątkowej księdze Parlamentu Litewskiego został wpisany jako obrońca Parlamentu w styczniu 1991.

Jadwiga Chmielowska została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi przez Rząd RP na Uchodźstwie oraz Krzyżem Semper Fidelis przez Związek Solidarności Polskich Kombatantów (1990), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2007), orderem Za Zasługi Wobec Litwy (2009) oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2019)

Była rozpracowywana przez: Wydz. V-1/III KW MO/WUSW w Katowicach w ramach KE/SOR „Elektra”, Wydz. III-1/Inspektorat II WUSW w Katowicach w ramach SOR „Ośmiornica”.

Realizacja: Fundacja Krakowska Filmówka.

Czas emisji: 105 minut 36 sekund.

Zobacz zwiastun

(7 minut 18 sekund)